1992
ראשי » תשתיות מוסדיות- התאמת הקמפוס الخطّة المؤسّسيّة » התאמת סילבוסים לכיתה המגוונת ملاءَمة منهاج التعليم للصفّ الدراسيّ المتنوّع بشريًّا » תוכנית חדשה ללימודי תרבות ערבית-יהודית; برنامج جديد لدراسة الثقافة "العربية-اليهودية" في الجامعة

תוכנית חדשה ללימודי תרבות ערבית-יהודית; برنامج جديد لدراسة الثقافة "العربية-اليهودية" في الجامعة

לחבר בין מה שפוצל: תוכנית חדשה ללימודי תרבות ערבית-יהודית

התחושה כי תרבותם של יהודי ארצות ערב נעלמה מתוכניות הלימודים באוניברסיטה ונותקה מהדיון בתרבות המזרחית בארץ, הובילה אותנו לחשיבה על תיקון השיח. מובילי התוכנית החדשה ללימודי תרבות ערבית-יהודית לתואר ראשון שתחל ב-2017 מספרים על התהליך להקמתה.
הדס שבת-נדיר ואלמוג בהר
מתוך אתר: העוקץ.
ערבית לפני העברית:

في سنوات الخمسين اقترح البروفيسور شلومو دوف جفيتين اقامة كاتدرائية للثقافة العربية-اليهودية في الجامعة العبرية. ما العلاقة بين الجامعة العبرية والثقافة العربية-اليهودية؟ ما علاقة مدرسة العلوم اليهودية بالميراث العربي-اليهودي؟ ما علاقة كلية الأدب العربي، المسؤولة عن العربية الكلاسيكية من عصر الجاهلية، القرآن والخلفاء، باللغة العربية-اليهودية؟. اقتراح البروفيسور جفيتين رفض تبعاُ لروح الفترة وللرغبة في بناء ثقافة قومية عبرية-يهودية-صهيونية-إسرائيلية تتطلع الى الغرب، بالتوازي مع الدراسات الكلاسيكية للعربية واليهودية- وفي كلتاهما لم يكن هناك مكان مركزي للعربية-اليهودية كلغة، كثقافة وكحوار لغوي-لاهوتي طويل الأمد، ولم يكن هناك مكان بالأساس للثقافة العربية-اليهودية المتأخرة التي ظهرت بعد طرد اليهود من أسبانيا.

على ما يبدو، في ذلك الوقت الذي طرح فيه اقتراح جفيتين، بدا هذا اللقاء بين الثقافة اليهودية والثقافة العربية غريباً، غير محبذ ويحمل نوع من التهديد ربما. بتأخير 60 عام، نحن نتواجد اليوم في اوج السنة التأسيسية لبرنامج دراسات الثقافة العربية-اليهودية للقب الأول والذي سينطلق في اكتوبر 2017 في جامعة بن غوريون ببئر السبع وفي جامعة تل أبيب.

فترات كاملة من الانتاج الأدبي ليهود الشرق، مثل الفترة الطويلة الممتدة بين العصر الذهبي الاسباني وبداية القرن العشرين، وكذلك كتابات يهودا بورلا واسحاق شمي، اختفت ولم تدرس بالمرة تقريباً في كليات الأدب.

بدأنا دراستنا في كليات مختلفة للأدب قبل 15 عاماً تقريباً، وبشكل تدريجي بدأنا نلاحظ، من جهة، النقص في التعاطي الأكاديمي مع الأدب الشرقي في إسرائيل، ومن جهة أخرى، النقاش الذي يحصر شخصية الشرقي بالسياقات الإسرائيلية-الصهيونية فقط من خلال فصلها عن كتابات وميراث الماضي. كما شعرنا بأن هناك نقص في الروابط والتسلسل الزمني بين المجالات الأدبية المختلفة ليهود العالم العربي، الاسلامي والعثماني: بين النصوص الدينية وغير الدينية، بين الكتابة باللهجات اليهودية (العربية-اليهودية، الاسبانية-اليهودية، الفارسية-اليهودية والخ) وبين الكتابة بالعبرية، بين العبرية الحاخامية والعبرية الجديدة، بين انضمام يهود في العصر الحديث للأدب العربي الحديث بالعربية الفصحى وبين انضمام شرقيين للأدب العبري الحديث.

فترات كاملة من الانتاج الأدبي ليهود الشرق، مثل الفترة الطويلة الممتدة بين العصر الذهبي الاسباني وبداية القرن العشرين، وكذلك كتابات يهودا بورلا واسحاق شمي، اختفت ولم تدرس بالمرة تقريباً في كليات الأدب. لم تخصص أية مواد حتى لكتاب كبار ومعروفين، مثل الراب يسرائيل نجارة، الراب شالوم شبازي والراب دافيد بوزاجلو: كتاب كبار بالقرن العشرين والذين اختاروا الكتابة بالعربية الفصحى، مثل سمير نقاش واسحاق بر-موشيه، اختفوا أيضاً ولم يدرسوا لا في كليات الأدب العبري ولا في كليات الأدب العربي. عدا عن ذلك فقد تم فصل تاريخ يهود العالم العربي ما بين كليات تاريخ الشعب اليهودي التي درست، ولو بشكل محدود، عن التجمعات اليهودية بالشرق وبين كليات علم الاجتماع التي درست، كذلك بشكل محدود، عن الشرقيين في اسرائيل، وكأنه لا توجد علاقة بين هذه: أما العربية-اليهودية فقد تحولت للغة أجنبية بالنسبة لنا، نحن سلالتها.

شعورنا بأن ثقافة يهود البلدان العربية اختفت من برامج التعليم بالجامعة وفصلت عن النقاش حول الثقافة الشرقية بالبلاد جعلنا نفكر بضرورة اصلاح الخطاب. شعرنا بأن النقاش حول الشرقي يعاني من عمى شامل: الشرقي يدرس من خلال السياقات التاريخية لدولة إسرائيل، كأنه ولد في “المعبرة” (معسكر القادمين الجدد)، بصفته ذوت النظرة الإسرائيلية-الصهيونية عن نفسه ك“متشكنز” او كرافض لهذه النظرة. شعرنا بأن علينا أن نخترق فئة الهوية المُحَدّدة وبأن نعيد النظر بشخصية الشرقي ليس فقط بالسياقات الإسرائيلية انما أيضاً على ضوء الثقافة والكتابة العربية-اليهودية التي امتدت لسنوات طويلة، وعلى ضوء الحوار المستمر بين الغرب والشرق الذي بدأ في البلدان العربية. سعينا الى تحرير “الشرقي” من السياق الضيق والمُحَدّد وفي كثير من الأحيان من السياق السلبي الذي ارتبط به في البلاد، والى تقديم سياق ثقافي، تاريخي ولغوي أعمق وأوسع.

في السنوات الأخيرة، اجتمعنا سوية، شركاء من جامعة بن غوريون ومن جامعة تل أبيب، وبدأنا نفكر بتأسيس برنامج جديد لدراسات الثقافة العربية-اليهودية لطلاب اللقب الأول لكي نمكن الطلبة الذين يأتون من بعدنا من الانكشاف على الثقافة والتاريخ بشكل مركب أكثر، اكتساب الادوات اللغوية بمرحلة مبكرة أكثر، وخلق مجموعة جديدة من الباحثين من حول فرع معرفي جديد. للحظات بدا بأن الأصوات المعارضة تعلو وبأن فكرة البرنامج سوف تسقط عن الأجندة كما أسقط اقتراح جفيتين في حينه- ففكرة المزج بين دراسات الأدب العبري وبين العربية-اليهودية تثير، أيضاً في هذه الأيام، مشاعر قوية وفي أحيان كثيرة معارضة شديدة. ولكننا في نهاية المطاف نجحنا في تخطي المعارضة، وشعرنا حتى بحماس اناس كثر من حولنا ينتظرون هذه اللحظة التي حان وقتها، ووقف الى جانبنا كل من د.حنا سوكر-شوجر، البروفيسور جليلي شاحر، شمعون أداف ود.حبيبة يشاي.

على مدى السنتنين الأخيرتين قمنا بصياغة البرنامج بشكل مشترك، وأدركنا بأن عليه أن يدمج بين دراسة العربية الفصحى بشكل موسع وبين العربية-اليهودية الكلاسيكية واللهجات الكثيرة للعربية-اليهودية المتأخرة. المواد الأساسية في البرنامج ستتعاطى مع الثقافة العربية-اليهودية بجوانبها المختلفة: التاريخية، الأدبية والفكرية، ذلك بهدف الربط بين الأشعار الدينية، الشعر، الهلاخا، المدراش والفلسفة التي أنتجها يهود العالم العربي والشرقيين في إسرائيل بالعبرية، الآرامية، العربية واللغات الكولونيالية. كما سيركز البرنامج على مسألة العلمنة وديالكتية الميراث، الصلات بين اليهودية، المسيحية والاسلام، مكانة الترجمة في الروابط بين الثقافات، في القومية، وفي النقد ما بعد الكولونيالي، مسألة الاستشراق ووجهة النظر الجندرية.

العربية هي اللغة اليهودية الثالثة من بعد العبرية والآرامية وسوف نسعى الى تعزيز حضورها في الحيز الأكاديمي كما في الحيز العام، من أجل الربط مجدداً بين الأدب العبري والأدب العربي-اليهودي، وكذلك بين الأدب العربي والأدب العربي-اليهودي.

تدريس ودراسة أدب يهود العالم العربي في جامعات البلاد فصل حتى الآن على نحو كبير:

– بين الأجزاء العبرية التي درست بكليات الأدب العبري، مثل الشعر والأشعار الدينية في العصر الذهبي بأسبانيا، والتي لم تدرس ببعض الأحيان بسياقها العربي والاسلامي، بينما تمت دراسة الشعر والأشعار الدينية اللاحقة التي ظهرت بعد طرد اليهود من أسبانيا بشكل محدود فقط (في كلية أدب الشعب الاسرائيلي في جامعة بار ايلان تم توسيع التعاطي البحثي مع الشعر الديني المتأخر بالعقود الأخيرة).

– الأدب الشرقي الجديد بالعبرية، من يهودا بورلا واسحاق شمي وصولاً لشعر ايرز بيطون حتى يومنا هذا، درس بالعقد الأخير في كليات الأدب بالبلاد بشكل محدود، وحتى عندما تم توسيع حضوره تم ذلك بكثير من الأحيان دون مناقشة السياقات المقارنة مع الأدب العربي او الصلات مع تقاليد الشعر الديني، كما تمت قراءته بالأساس في سياق الشرخ الاشكنازي-الشرقي.

– أدب الحاخامات لدى يهود العالم العربي، الهلاخا، الفكر، الفلسفة والكبالا درست في كليات الفكر اليهودي ولم يتم ذلك دائماً من خلال الربط مع لغة الأصل، العربية-اليهودية، ولا من خلال مناقشة الصلة مع الفكر الاسلامي والأدب غير الديني الذي انتج في تلك التجمعات (اليهودية).

– في كليات الأدب العربي لم تدرس دائماً الكتابة العربية-اليهودية الكلاسيكية او المتأخرة، كما ركزت معظم الكليات على الادبيات التي كتبت بالعربية الفصحى وليس بلهجات العربية-اليهودية، وعلى المضامين الكلاسيكية، مثل القرآن، الشعر الجاهلي، الأدب من العصر الأموي والعباسي: حتى عندما بدؤوا يدرسون الأدب العربي الحديث في هذه الكليات، لم يشملوا دائماً الأدب الحديث لليهود بالعربية الفصحى. الادب الشفهي ليهود العالم العربي درس أحياناً بكليات الفولكلور.

– كان هناك فصل أيضاً للتاريخ وعلم الاجتماع المتعلق بيهود العالم العربي: فبينما كان بالإمكان التعلم عن التجمعات اليهودية بالشرق في كليات التاريخ اليهودي (ولو أن ذلك لم يكن بشكل موسع دائماً)، للتعلم عن الشرقيين بإسرائيل كان يجب الذهاب لكليات علم الاجتماع، ولم تكن هذه المواضيع بكل الأحوال جزء من دراسات الشرق الاوسط (باستثناء كلية الشرق الاوسط في بئر السبع بالسنوات الأخيرة).

نسعى في اطار برنامج دراسات الثقافة العربية-اليهودية الى الربط بين ما تم فصله سابقاً من خلال التدريس المعمق للميراث اللغوي (العربية الفصحى، العربية-اليهودية على أنواعها والعبرية الحاخامية)، الميراث الأدبي (بالعربية-اليهودية وبالعبرية، بالعبرية الحاخامية وبالعبرية الإسرائيلية، الأدب الديني وغير الديني، المكتوب والشفهي، الأدب الجميل والفكر ونصوص الحاخامات)، والسياق التاريخي وعلم الاجتماع (بين التجمعات اليهودية بالشرق والشرقيين بإسرائيل، بين اليهود والمسلمين، بين الشرقيين والأشكنازيين) وكل ذلك من خلال توسيع مجموعة الباحثين والمواد الأكاديمية بهذه المجالات.

يسعى البرنامج، من وجهة نظرنا، لسد نقص عميق في الحقل الأكاديمي في البلاد والعالم، ولترسيخ دراسات الثقافة العربية-اليهودية داخل سياقات ثقافية، لغوية وتاريخية لا تتواجد الى جانب بعضها البعض في معظم برامج التعليم القائمة بالجامعات. العربية هي اللغة اليهودية الثالثة من بعد العبرية والآرامية وسوف نسعى الى تعزيز حضورها في الحيز الأكاديمي كما في الحيز العام، في إسرائيل وكذلك بالعالم العربي، من أجل الربط مجدداً بين الأدب العبري والأدب العربي-اليهودي، وكذلك بين الأدب العربي والأدب العربي-اليهودي.

انتم مدعوين للانضمام لهذا المسعى لتأسيس خطاب بحثي وثقافي جديد، ولخق مجموعة واسعة من الباحثين والطلبة بمجالات الثقافة العربية-اليهودية على سياقاتها العامة، من منطلق الايمان بأنه يجب تجاوز التعريفات والقواطع التي تمأسست بالأكاديمية الإسرائيلية لبناء هذا المجال البحثي. نحن نرى بالبرنامج دعوة لثقافة اسرائيلية مغايرة يوجد فيها مكان للثقافة العربية-اليهودية، وكذلك دعوة للثقافة العربية لتذكر مركبها العربي-اليهودي: نحن نختار الذاكرة، حتى اذا كانت متأخرة جداً، نختار اعادة التواصل مع العربية والذي لم ينقطع تماماً في يوم من الأيام ولو أنه تحول لموضع خجل، وحتى اذا ما كان هذا التواصل متردد بعض الشيء الآن، فنحن نختار الأدب لأن فيه الرثاء وفيه الأمل، فيه الماضي وفيه المستقبل.

בשנות החמישים הציע פרופ' שלמה דב גויטיין להקים קתדרה לתרבות ערבית-יהודית באוניברסיטה העברית. אך מה לאוניברסיטה עברית ולתרבות ערבית-יהודית? מה לבית ספר למדעי יהדות ולמסורת הערבית-היהודית? מה לחוג לספרות ערבית, האמון על הערבית הקלאסית מזמן הג'אהליה, הקוראן והח'ליפות, וללשון הערבית-היהודית? הצעתו של פרופ' גויטיין נדחתה בהתאם לרוח התקופה, עם הרצון לבנות תרבות לאומית עברית-יהודית-ציונית-ישראלית המתבוננת מערבה, במקביל ללימודים קלאסיים של הערבית והיהדות – כאשר בשניהם לא נמצא מקום מרכזי לערבית-היהודית, כשפה, כתרבות וכדיאלוג לשוני-תיאולוגי רב שנים, ובעיקר לא לתרבות הערבית-היהודית המאוחרת שלאחר גירוש ספרד.

דומה כי בנקודת הזמן שבה הועלתה הצעתו של גויטיין, מפגש זה בין התרבות היהודית לתרבות הערבית נראה זר, מאיים או בלתי-רצוי.באיחור של שישים שנה, אנחנו מצויים כעת בשנת הקמה של התוכנית ללימודי תרבות ערבית-יהודית לתואר ראשון, שתתחיל לפעול באוקטובר 2017 באוניברסיטת בן-גוריון בבאר שבע ובאוניברסיטת תל אביב .

התחלנו את לימודינו בחוגים שונים לספרות לפני כ-15 שנה, ובהדרגה הבחנו מצד אחד במחסור בעיסוק האקדמי בספרות המזרחית בישראל ומצד שני בדיון המקבע את דמות המזרחי תחת הקשרים ישראלים-ציוניים בלבד, תוך ניתוקו מכתיבה ומסורת עבר. חשנו כי קיים גם מחסור בחיבורים וברצפים שבין תחומי היצירה השונים של יהודי העולם הערבי, המוסלמי והעות'מאני: בין יצירת הקודש ליצירת החול, בין היצירה בלשונות היהודים (ערבית-יהודית, ספרדית-יהודית, פרסית-יהודית וכו') לבין היצירה בעברית, בין העברית הרבנית לעברית החדשה, בין הצטרפותם של יהודים בעת החדשה לספרות הערבית החדשה בערבית ספרותית לבין הצטרפותם של מזרחים לספרות העברית החדשה.

ההיסטוריה של יהודי העולם הערבי הופרדה בין החוג להיסטוריה של עם ישראל שלימד, גם אם בצמצום, על קהילות ישראל במזרח, לבין החוג לסוציולוגיה שלימד, גם אם בצמצום, על מזרחים בישראל, כאילו לא היה קשר ביניהם; והערבית-היהודית הפכה לנו, צאצאיה, ללשון זרה

תקופות שלמות של יצירה ספרותית של יהודי המזרח, כגון הזמן הארוך שבין תור הזהב הספרדי לבין ראשית המאה ה-20, כמו גם יצירתם של יהודה בורלא ויצחק שמי, נעלמו וכמעט שלא נלמדו בחוגים לספרות. אפילו ליוצרים גדולים ומוכרים כגון ר' ישראל נג'ארה, ר' שלום שבזי ור' דוד בוזגלו לא הוקדשו קורסים; גם יוצרים גדולים במאה ה-20 שבחרו ליצור בערבית ספרותית, כגון סמיר נקאש ויצחק בר-משה, נעלמו ולא נלמדו לא בחוגים לספרות עברית ולא בחוגים לספרות ערבית. זאת ועוד: ההיסטוריה של יהודי העולם הערבי הופרדה בין החוג להיסטוריה של עם ישראל שלימד, גם אם בצמצום, על קהילות ישראל במזרח, לבין החוג לסוציולוגיה שלימד, גם אם בצמצום, על מזרחים בישראל, כאילו לא היה קשר ביניהם; והערבית-היהודית הפכה לנו, צאצאיה, ללשון זרה.

התחושה כי תרבותם של יהודי ארצות ערב נעלמה מתוכניות הלימודים באוניברסיטה ונותקה מהדיון בתרבות המזרחית בארץ הובילה אותנו לחשיבה על תיקון השיח. חשנו כי הדיון על המזרחי לוקה בעיוורון כולל: המזרחי נלמד מתוך הקשריה ההיסטוריים של מדינת ישראל, כאילו הוא נולד במעברה, וכמי שהפנים את המבט הישראלי-ציוני עליו כמשתכנז או כמתנגד למבט זה. חשנו כי יש לפרוץ את קטגוריית הזהות המקבעת ולהתבונן מחדש בדמות של המזרחי לא רק בהקשרים ישראלים אלא גם לאור תרבות וכתיבה ערבית-יהודית רבת שנים, ולאור דיאלוג מתמיד בין מערב למזרח עוד בארצות ערב. ביקשנו לשחרר את ה"מזרחי" מהקונטקסט המצומצם והמצמצם ופעמים רבות השלילי שאליו הוא נקשר בארץ, ולהציע הקשר תרבותי, היסטורי ולשוני עמוק יותר ורחב יותר.

מימין: הבן איש חי, רונית מטלון ויהודה בורלא
מימין: הבן איש חי, רונית מטלון ויהודה בורלא. מפגש בין פיוט, שירה, הלכה, מדרש ופילוסופיה אשר נוצרו על-ידי יהודי העולם הערבי ועל-ידי מזרחים בישראל בעברית

בשנים האחרונות חברנו יחד, שותפים מאוניברסיטת בן גוריון ומאוניברסיטת תל אביב, והתחלנו לחשוב על ייסודה של תכנית חדשה ללימודי תרבות ערבית-יהודית לתלמידי התואר הראשון, כדי לאפשר לסטודנטים חדשים הבאים אחרינו להיחשף לתרבות ולהיסטוריה באופן מורכב יותר, לרכוש כלים לשוניים בשלב מוקדם יותר, וליצור קהילת חוקרים חדשה סביב דיסציפלינה חדשה. לרגעים נראה היה שגוברים המתנגדים והתכנית תיגנז כמו רעיונו של גויטיין – כאשר הרעיון לערב בין לימודי הספרות העברית לבין הערבית-היהודית מעורר גם כיום רגשות עזים ופעמים רבות התנגדות עזה. אבל בסופו של דבר הצלחנו לגבור על ההתנגדויות, ואף לחוש את ההתלהבות של אנשים רבים סביבנו בציפייה לרגע הזה, שנדמה היה כי זמנו בשל, ועמדו עמנו ד"ר חנה סוקר-שווגר, פרופ' גלילי שחר, שמעון אדף וד"ר חביבה ישי.

חשנו כי יש לפרוץ את קטגוריית הזהות המקבעת ולהתבונן מחדש בדמות של המזרחי לא רק בהקשרים ישראלים אלא גם לאור תרבות וכתיבה ערבית-יהודית רבת שנים, ולאור דיאלוג מתמיד בין מערב למזרח עוד בארצות ערב. ביקשנו לשחרר את ה"מזרחי" מהקונטקסט המצומצם והמצמצם ופעמים רבות השלילי שאליו הוא נקשר בארץ, ולהציע הקשר תרבותי, היסטורי ולשוני עמוק

בשנתיים האחרונות גיבשנו במשותף את התוכנית. הבנו שעליה לשלב לימודי ערבית ספרותית בהיכרות נרחבת עם הערבית-היהודית הקלאסית והדיאלקטים הרבים של הערבית-היהודית המאוחרת. שיעורי הליבה של התוכנית ידונו בתרבות הערבית-יהודית מהיבטיה השונים: ההיסטורי, הספרותי וההגותי, זאת מתוך מטרה להפגיש בין פיוט, שירה, הלכה, מדרש ופילוסופיה אשר נוצרו על-ידי יהודי העולם הערבי ועל-ידי מזרחים בישראל בעברית, ארמית, ערבית ולשונות קולוניאליות. עוד תתרכז התטכנית בשאלת החילון והדיאלקטיקה של המסורת, בזיקות בין היהדות, הנצרות והאסלאם, ובמקומו של התרגום בזיקות בין התרבויות, בלאומיות, בביקורת הפוסט-קולוניאלית, בשאלת האוריינטליזם ובפרספקטיבה מגדרית.

הוראת ומחקר היצירה של יהודי העולם הערבי באוניברסיטאות בארץ פוצלו עד כה באופן חריף:

1. בין חלקים עבריים אשר נלמדו במחלקות לספרות עברית, כגון שירת החול והפיוט בתור הזהב בספרד, אשר לעתים לא נלמדו בתוך הקשרם הערבי והמוסלמי, וכאשר השירה והפיוט המאוחרים שלאחר גירוש ספרד נחקרים באופן מצומצם בלבד (במחלקה לספרות עם ישראל בבר-אילן כן הורחב העיסוק המחקרי בפיוט המאוחר בעשורים האחרונים).

2. הספרות המזרחית החדשה בעברית, מיהודה בורלא ויצחק שמי דרך שירת ארז ביטון ועד ימינו, נלמדה עד העשור האחרון במחלקות לספרות בארץ בהיקף מצומצם, וגם כאשר נוכחותה הורחבה נעשה הדבר פעמים רבות ללא דיון בהקשרים השוואתיים עם עולם היצירה הערבי או הזיקות למסורות הפיוט, והיא נקראה פעמים רבות בעיקר מתוך קו השבר האשכנזי-מזרחי.

3. היצירה הרבנית של יהודי העולם הערבי, הלכה, הגות, פילוסופיה וקבלה, נלמדה במחלקות למחשבת ישראל, בעיקר, לא תמיד עם חיבור ללשון המקור הערבית-היהודית של חלק מהיצירות הללו ולא תמיד מתוך דיון בזיקה להגות המוסלמית וליצירות החול באותן קהילות.

4. בחוגים לספרות ערבית לא תמיד נלמדה הכתיבה בערבית-יהודית קלאסית או מאוחרת, ורוב החוגים התמקדו ביצירות שנכתבו בערבית ספרותית, ולא בדיאלקטים של הערבית-היהודית, וכן התמקדו בתכנים קלאסיים, כגון הקוראן, שירת הג'אהליה, הספרות מן התקופה האומיית והעבאסית; גם כאשר התחילו ללמוד בחוגים הללו ספרות ערבית מודרנית, לא תמיד כללו בכך את יצירתם המודרנית של יהודים בערבית ספרותית. היצירה שבעל-פה של יהודי העולם הערבי נלמדה לעתים במחלקות לפולקלור.

5. גם ההיסטוריה והסוציולוגיה של יהודי העולם הערבי פוצלה: בעוד שעל קהילות ישראל במזרח ניתן היה ללמוד בחוגים לתולדות עם ישראל (גם אם לא תמיד בהיקף נרחב), כדי ללמוד על מזרחים בישראל צריך היה ללכת אל החוגים לסוציולוגיה, ואלו גם אלו לא היוו באף אחד מן המקרים חלק מלימודי המזרח התיכון (שונה הוא החוג למזרח תיכון בבאר שבע בשנים האחרונות).

עיצוב שטר אלטרנטיבי, ביוזמת קפה גיברלטר. עיצוב גרפי: איתם טובול מסטודיו Grotesca Design

במסגרת התוכנית ללימודי תרבות ערבית-יהודית, אנחנו מבקשים לחבר בין מה שפוצל, מתוך לימוד מעמיק של המסורות הלשוניות (הערבית הספרותית, הערבית-היהודית לגווניה, העברית הרבנית), של המסורות הספרותיות (בערבית-יהודית ובעברית, בעברית רבנית ובעברית ישראלית, קודש וחול, יצירה כתובה ויצירה שבעל-פה, ספרות יפה והגות וכתיבה רבנית), ושל ההקשר ההיסטורי והסוציולוגיה (בין קהילות ישראל במזרח למזרחים בישראל, בין יהודים למוסלמים, בין מזרחים לאשכנזים), ותוך הרחבה של קהילת החוקרים ושל הקורסים בתחומים אלו.

מנקודת מבטנו, התוכנית מבקשת לענות על מחסור עמוק בשדה האקדמי בארץ ובעולם, ולעגן את לימודי התרבות הערבית-היהודית בתוך הקשרים תרבותיים, לשוניים והיסטוריים אשר אינם מתקיימים כך זה לצד זה ברוב תכניות הלימוד הקיימות באוניברסיטאות בארץ ובעולם. הערבית היא הלשון היהודית השלישית באורך חייה, אחרי העברית והארמית, ואנו נבקש להנכיח אותה במרחב האקדמי כמו גם במרחב הציבורי, בישראל כמו גם בעולם הערבי, כדי להפגיש מחדש גם בין הספרות העברית לספרות הערבית-יהודית, וגם כדי להפגיש מחדש בין הספרות הערבית לספרות הערבית-יהודית.

אתם מוזמנים להצטרף לכינונו של שיח מחקרי ותרבותי חדש, וליצור קהילה רחבה של חוקרים ולומדים בתחומי התרבות הערבית-היהודית על הקשריה הכלליים, ומתוך אמונה שיש לדלג מעל ההגדרות והמחיצות שמוסדו באקדמיה הישראלית כדי ליצור תחום מחקר זה. גם אם עברתם את הגיל לחזור ללימודי תואר ראשון, או שהזמן הזה רחוק מכם מאוד, וגם אם אתם מתכוונים ללמוד משהו אחרי לגמרי, אנחנו רואים בתוכנית גם הזמנה ליצירתה של קהילה, יוצרת, חוקרת, קוראת, כותבת; אנחנו רואים בתכנית הזמנה לתרבות ישראלית אחרת, שבה מקום לתרבות הערבית-היהודית, וגם הזמנה לתרבות הערבית להיזכר ברכיב הערבי-יהודי שלה; אנחנו בוחרים בזיכרון, גם אם הוא מאוחר מדי, אנחנו בוחרים בחידוש המגע עם הערבית, שמעולם לא נותק לגמרי אך הפך מושא לבושה, וגם אם המגע עתה מהוסס, אנחנו בוחרים ביצירה, שיש בה קינה ויש בה תקווה, שיש בה עבר ויש בה עתיד.

לינק לכתבה באתר: לכתבה

 

כתוב\י תגובה

لن يتم نشر البريد الإلكتروني . الحقول المطلوبة مشار لها بـ *

*